Skip to main content

Pathian khawngaihna Mizote chungah a lang - C. Lalnunchanga



Kan naupan laia Pu R. Vanlawman, ‘Mizo an thi ve thei lo’ (tih niin ka hria) a ziah kha chanchinbuah ka chhiar a. Indopui Pahnihna lai vêl khan motor chesualah Mizo pakhat a thi a, Bawrhsap Mc Donald-an a hriat chuan mak a ti hle a, “Mizo an thi ve thei em ni?” a ti a ni âwm e, hetiang lam hawi hian Pu Vanlawma khan a ziak. Vawi khat chu Durtlang khamah motor a tlan liam a, Mizo leh Vai an chuang ho va. Vai zawng an thi a, Mizo chu an dam chhuak vek, tih thute kha an sawi thin.

Pu James Dokhuma ziah ‘Singapore-a Mizo Saltângte’ tihah khan mak deuh deuhvin, thihna ngei tura ngaihah Mizo sipaite an khawchhuah thin thu a sawi a. Indopui Pahnihna a chhuak a, Singapore lak tumin Japan-in thlawhtheihna leh laipuiin khawpui chhung a sai dup dup a. Tum khat phei chu bomb siper leng ur ur hnuaiah Mizo sipaite chu an awm a, an bul lawk lawkah laipui muin a rawn deng a; mahse, mak takin zawhte chauh a thi a ni. Tum khat pawh Japan thlawhtheihnain a rawn rûn laiin Dr Rosiama chu tên khur pakhata zuan luh a tum a; mahse, an sipai hotute leh sister-ho an lo awm khah vek avangin a leng lo va, a thlang thing hmunah a insaseng a. Nakin lawkah chuan thlawhtheihna a lo thlawk vang vang a, a zuan luh tumna tên khur tak chu a rawn bomb fuh a, a chhunga mi zawng zawng chu an thi vek a ni.

Tu ziah ber nge ka hre mai lo. Vawi khat chu damdawi in ( a ni âwm e) chhungah Mizo leh Vai an awm laiin, thlawhtheihnain an awmna in chu a rawn bomb a, Vaiho zawng an thi a, Mizo zawng an dam.

Lushai Scout-te kha Burma rama Japan sipai, tangrual sipaiten an luh chhuah dawna han enthlatu, râl hma tâwng an ni a. An hnathawh kha a hlauhawm lutuk a, a tirtu Sapte ngei pawhin tu mah dama an lo kir leh an ring lo; mahse, mi pali nga vel an thi a, dam takin an lo haw leh a. Lushai Scout-a tel ve Rev. Zokima chuan, “Keini chu tleirawl hawklak, eng mah lungkham nei lem lo kan ni hlawm a, Pathian ngaihsakna em em pawh kan nei hran lo va; nimahsela, Zoram puma nu leh pa zawng zawng, Kohhranin min tawngtaisak reng a; chuvanga lo kir leh thei chu kan ni,” a ti a. Hei hi a pawimawh hlein ka hria.

Kum 1918-a Indopui Pakhatna a han tâwp rual khân khawvel pumah influenza hripui a lêng a, indonaa thi aiin influenza vânga thi an tam zâwk a. Kha hripui pawh khan Mizoram pawh a rawn thleng chawpchilh ve nghâl a, sipaiho put darh nia hriat a ni.

Influenza hripui darh hnu lawk hian ‘zâwng hri’ pawh a lêng ve nghâl a, a rualin Mizoram a tuam a.  Zâwng hri hi Manipur leh Tripura atanga lo lût a ni a. Zâwng hri lo darh dân: Rêng ram, Zampui khuaa awm Saptâwnate phaiah an zin a, rêlah an chuang a, an bulah chuan Vai pakhat a mu a, a taksa lang lovin a inkhuh hlun mai a. Chu mi chu zâwng hri vei a lo ni si a. Saptâwnate chu an vun a bawl ve ta a. An lo haw chuan an khua a sik a, ni lum an ai a, nulahovin an hmai vêla bawl chu arngeng emaw tiin an dehsak a. Zâwng hri a lo ni si a, Rêng ramah chuan a darh ta chiam a, an thihpui nasa hle a. Rêng ram atang chuan Mizoram lamah a lo darh chho ta zêl a. Hri hi zo aiin phai apiangah a nasa, mi thenkhat chu khaw daiah an dah hrang a.

Influenza kha an hlau em em mai a; mahse, zâwng hri a lo lên chinah chuan influenza chu a ve lek a ni ta mai a. Influenza aiin zâwng hri avâng hian thi pawh an tam zâwk hle a. Hmâr Khawlian leh Phuaibuang inkâra Lêtzakaia khua Hriangtuinek chu Mizoramah hripui avanga thi an tamna ber a ni a.

An lal Lêtzakaia chu kum 1913-ah a thi tawh a, a nupui Khapkhawtlingi chu Hriangtuineka rorêltu, lalnu a ni a. Mizo ramah chuan influenza hripui kha kum 1918 November thla vêla darh tan a ni a. Kum 1919 kum tirah Lêtzakaia khawperte chuan influenza an kai ve tan a, thi pawh an awm nual a. He tih lai hian Manipur-a Mawirangah Rokunga leh a thiante sumdawngin an kal a. Chu khuaah chuan zâwng hri vei, khaw daia an dah hran a awm a. Rokunga chuan, “Zâwng hri vei ka la hmu ngai lo,” tiin a hmunah a va en a.

Manipur atanga an khua Hriangtuineka an haw hnuin khawtlangin Tuivai luiah sangha an vua a. Ina an haw hnuin Rokunga chu a khua a sik a, a taksate a vual a, a thi ta mai a. Sangha ei sual vânga thi-ah an ngai a. An khuate chuan an lênpui a. Mahse, a tûk maiah Hriangtuinekho chu an khua a sik a, an taksa a pán a, an damlo ta sup sup mai a. A hnua an han ngaihtuah lehin Rokunga chu zâwng hri vânga thi ni ngeiin an hre ta a.

Kum 1919 May thlaah chuan influenza leh zâwng hri chuan Hriangtuinek khua chu a rûn ta tak tak a. Zâwng hri chu a hlauhawm leh a râpthlak êm avângin influenza chu hlauh tinah pawh an tin lo hial a. Kristian an la tlêm a, an inenkawlna ber chu puithiam inthawitir a ni a, a sâwt si lo. May thla chhûngin influenza vângin mi 35 leh zâwng hri vângin mi 195 an thi a. Manganna, tah leh ha thialna chuan an khua chu a khuh a, “Eng tikah nge ka hun a thlen ve ang?” tiin lungngaiin an vân thuap a. An thi zawih zawih a ni ber a. An thih tam ber niin ni khatah mi 24 an thi a. A then khumah an thi a, a then bang nghengin an thi a, a then buhzêm nghengin an lo thi a. Zan khat thil thua chhungkuaa lo thi mang thakte pawh an awm a. Khawper pahnih nêna chhiar telin Lêtzakaia khuate chu mi 385 an thi a ni.

Influenza hri veite chu an hritlang a, an khua a sik a, an hnap a tui a, an khâk vak vak thin a.  Zâwng hri vei erawh chu an pang an durh a, durh chu a keh a, an taksa pum, an hmai leh kephah thlengin pânin a bâwm a, a men pawh an meng thei lo va, an taksa khawi lai pawh a tui hluam hluam reng a. Puan an sin chuan pan hnai leh puan a inchar bet a, chhuata an mut lahin dâpahte chuan an pan hnai chu an tât kâwi zei zui a, a inchâr zêl bawk si a. An thih chuan an rim a chhe hma em em mai a.

An lal fapa Lalmanga chuan ten lo leh tih hauh lovin damlo leh mitthite chu a buaipui a; chuvâng chuan an khaw tlangvalte pawhin rim takin an bei a. Zingah in tinah kal lâwrin mitthi an awm em tih an en a. Mitthite chu dah reng lova phum nghâl thuai thuai an ngai a. Tlangvalte chuan zing atangin thim thak thak thlengin thlân an lai a. An thih tam ni phei chuan tlangval an indaih lo va, thlan khur khata mi pahnih pathum inphum a ngaih châng a tam a. Hri vei lo mah se, mi thenkhat rimtawng lutuk chu chet pawh che thei lovin an tlu der a. Hmeichhia pawh bâng lovin mahni chhûngte thi chu an thlan an lai ngawng ngawng a, a zo hmasain mi dang an tanpui lehnghâl zêl a, chutiang chuan tu mah ruang inpaih ringawt awm lovin thlanah an inphum a. Sawrkar chuan Letzakaia khuaah chuan Thuama leh Nela a tir a, damdawi kentir tur a nei si lo va, an bân zaisak mai loh chu tih theih an nei lo. Influenza chu Mizoram pumah a darh  a, zâwng hri erawh chuan Mizoram a tuam chhuak lo hlauh a ni.

Kum 1880 Thingtâm vêl khân Mizoramah zâwng hri hi a lêng tawh a; mahse, eng ang takin nge an tawrh hriat a ni lo va. Kum 1908 March thlaah Aizawlah vei an awm thu sawi a ni a, Mizo thi an awm hriat a ni lo va, Vai pakhat thia sawi a ni. Chumi hnu kum 1913 January thlaah Lungleia mi dumhovin an vei a, thi an sawi hriat a ni lo. Chûng hun lai atang tawh chuan sawrkarin Mizote chu hri dan nân bai zai turin a ti a, khaw hrang hrangah bânzai (vaccinator) a tir a. Mahse, nu leh pa tam tak chuan an fate bân zaitir hlauvin ramhnuaiah an bihrukpui chawn chawn a. Naupang tap tihthaih nân, “Bang rawh, i ban loh chuan bânzai an lo kal ang,” an ti a. France rama kalte khân zâwng hri danna hi an la a; chuvâng chuan an awmna khaw tinah France rama kalte chu mitthi buapuitu berah an tang a ni.

Influenza leh zâwng hri hi khawvela hripui râpthlâk ber a ni a. Mizo ramah ngei pawh tum hnih khat aia tam a lêng a. A damdawi chu sawi loh, a inenkawl dân tur takngial pawh hre lovin, a hauvin an lo sepui ruah tuar tawp a ni a. A dik tak chuan Mizo hnam pumpui mang pak theihna khawpa inkaih darh awlsam leh hlauhawm a ni a, an pûl puk puk lo kha thil mak, Pathian khawngaihna liau liau a ni.

Comments

Popular Posts

Scientist sang rual hmaa paper present-tu Krista Roluahpuia

ZORAM TODAY | October 20-2 November, 2015 International Conference lian, professor leh scientist a sang tel inhmuhkhawmna, September ni 15-18, 2015-a neih EMRS Fall Meeting 2015, Warsaw University of Technology, Warsaw-ah Mizo tlangval pakhat chuan paper pahnih a zu present a. Chu tlangval chu a chanchin kan chhiar tur Krista Roluahpuia, Pu K. Liannawla fapa, Mualbu (L), Lawngtlai District mi a ni.   A paper pakhat zawkah chuan Ge1-xSnx quantum heterostructure chhunga atom inremkhawm dan a zir chian chu a present a. Molecular Beam Epitaxy hmanga quantum heterostructure nei tura atom an remkhawm dan te, tin, a bik takin temperature hniam lutuk atom an rem avanga thil lo danglam bik dan te leh Atom te chu tha chakna, entirnan lumna hmanga tha an pekin engtin nge an lo danglam tih a zirchianna chu a zu present a ni. Pakhat zawkah chuan Ge1-xSnx chu quantum well anga siamin a chhah zawng chu de Broglie wavelength (kan hriatthiam theih nan electron wavelength a ni ber mai) an...

Mizoram-ah Chanakya IAS Academy

ZORAM TODAY | September 1-14, 2015 -  Lalremruata Chhangte Mizo thalaite’n UPSC leh MPSC  exam hrang hrang hmachhawn tumin theihtawp an chhuah a, tun hnaiah exam tum zirlaite’n coaching class kal an intihhmuh nasa a, thil intihhmuhah chuan a tha lam tak ni pawhin a lang. Kan ramah sawrkar hna nghet leh tha thawh tur a vàn avangin heti lamah pawh hian kan thalaite an kal na ta niin a hmuh theih. Hmanah chuan Mizorama coaching class mumal taka kalna awm hmasa ber pawl chu Study Forum, Chanmari, Aizawl ami hi a ni awm e. Tunah pawh hian pangngai takin a la kal zel a, zirlai chher chhuah pawh an ngah tawh viau a ni. Kum 2009-2011 chhung khan Mizoram Youth Commission (MYC) kaltlangin Lord Krishna Mission (IAS Academy) chu chah chhuah a lo ni tawh a, hemi tum hian sawrkarin cheng nuai 33 lai a sêng nghe nghe a, thalai thahnem takin an chhawr tangkai em em a ni. Sawrkar sum harsatna avangin he academy hi kalpui zel theih a ni ta lo. Chumi hnuah Aizawl-ah mimalin co...

Zahawma : Rising Star of Indian Football

ZORAM TODAY | September 1-14, 2015 - Fela Ngente Sawi tur ber pawh  ka hre lo!” Manchester  United-a training  thei tura a tling chiah chu a lawm bawk a ni ang, a nghilh dup a ni ber. Ni, eng football club fan pawh ni la, khawvela club lian ber zinga mi Manchester United stadium ‘Old Trafford’-a thut luh ve ringawt pawh inchhuanna tham a tling. Hetah hian kumina kum 15 tling tur Zahawma chuan kar khat chhung training a nei. A tirah chuan Subedar Lalpianthara leh Pi Baby Lalrintluangi te fa naupang zawk Vanlalzahawma hi December ni 29, 2000 khan Kolasib Hospital-ah a piang a. Chutih lai chuan Thingdawl Hmarveng-a an thenawm khawvengte chuan kumpinu lalrama football la pêt tur a ni tih an hre lawk bik kher lo vang!  Delhi lamah A pa hnathawhna (Assam Regiment) avangin Mizoram an chhuahsan a tul a, kum 2004 February thlaah an chhungkuain West Bengal lamah an insuan lailawk a. Kum thum an awm hnuin Delhi-ah an insawn leh a, tun thleng hian an la a...

Mahni intihlum lai video-in record

ZORAM TODAY | November 3-16, 2015 October ni 25, 2015-a Agra khawpuia hmeichhe pakhat, kum 27 mi intihlum chuan a intihlum lai chu mobile phone-in a record mauh mai! He hmeichhia hi Neha Yadav niin Dayalbagh-a an chênna hmunah a intihlum a, Yatesh Yadav-a nupui a ni. Hemi ni, Pathianni hian an t henawmte phone a t anga a pasal biain, engtikah mah a hmuh tawh loh tur thu a hrilh a. Inah let lehin a thu hnuhnung a ziak a, ceiling-ah a inkhaihlum ta a ni. A nupuiin a biak hnu hian Yatesh chu a rang a rangin a tlan haw nghal a, a nupui hi thiin a hmu ta a. Hemi hnu hian a nupui thu hnuhnung ziah te, a mobile phone record te a hmu a; an t henawmte chuan police kovin thil awmdan an hrilh nghal a ni. Neha hian a thu hnuhnungah, a nu leh pate’n an hmuh duh loh thu leh a huat thu te a ziak nghe nghe.  

Hmuchhuaktu Prof. Lalnuntluanga

ZORAM TODAY | September 15-5 October, 2015 - Fela Ngente Prof. Lalnuntluanga, Mizoram University-a Dean, Students’ Welfare (DSW) ni lai leh, Environmental Science Department-a professor ni mek chuan research scholar eng emaw zat kaihruaiin a hnuaiah hian mi pathumin Ph.D an zo tawh a, Ph.D scholar kaihhruai (guide) mek mi 8 lai a nei bawk. A hnuaiah vek hian M.Sc. dessertation submit tawh mi 20 chuang an awm tawh. Prof. Lalnuntluanga hi September ni 24, 1975 khan Aizawl-ah a piang a, unau 8 zinga a upa ber a ni. Naupang harhvang leh duhawm tak niin Zemabawk Venglai-ah a seilian bawk. Zirna kawngah a tluang em em a, Nursery atanga Ph.D a zawh thak thlengin Mizoram chhungah vek a zir a ni. Ama insawi dan takah Durtlang pelin lehkha a zir ve ngai lo! Academic line-ah chuan Mizoram tihmingthatute zinga mi a ni a, zirtirna mai bakah zirbingna (research) lamah a kal nasa em em a, a thawhpuite leh a nauteho nen thil thar eng emaw zat an hmuchhuak tawh a, tun hnaiah sangha chi (spe...