Skip to main content

Mizo zingah tuai leh patil an pung

ZORAM TODAY | October 6-19 October, 2015
Tun hnaiah neih inang inngaizawng te, inkawp satliah mai ni lo nupui pasal anga innei eng emaw zat chu Zoram chhungah an awm ve ta a, neih inang inkawp chungchang hi he khawvelah pawh ‘ titi ‘ lian tak leh sawi hat hat kai a ni a; khawvel ram ropui America ramah meuh pawh an buaipui nasa a, heng mite tan hian ‘dan’ tesep pawh an zam zing malh malh hle a ni. India rama court rorelna sang ber Supreme Court meuh pawhin an tan hian dan tha deuh a siam ta bawk.


September ni 23, 2015 khan NGO Coordination Committee meeting chu MHIP general headquarters office-ah neih a ni a, hetah hian CYMA, MHIP, MUP, MZP leh MSU hruaitute an tel a. Heta NGO hruaitu kalkhawmte hian Mizo zinga tuai leh patil lo pung ta zel chungchangah  a tul anga hmalak dan tur ngun takin an ngaihtuah a, “Tunlaia tuai leh patil lo pung chho ta deuha ngaih theih tura lo awm ta chu a tul anga hmalakho tha kan ti tlâng,’’ tiin he thil, kan society-in a tawn mekah a tul anga hmalakho an tum.

‘Tuai/pherh’ kan tih maite hi Aizawl khawpui chhunga zan lama inlar thin hi sawm atanga sawmhnih inkar vel lai an awm a, zan lama inlar lem lo tuai anga kan cheibawl hi chhiar tham fe an awm nia hriat a ni bawk. Patil tak erawh chu engzat chiah nge awm tih hriat chian a har a, heng zan lam chhuakte hian zu leh ruihtheihthil an khawih deuh vek nia an hriat thu YMA hruaitu pakhat chuan Zoram Today a hrilh.

Tun hnaia Vanapa Hall, City Park leh Zodin bawr vela zan lam chhuak thin vaitu helai huam chhung Branch YMA intel khawmte’n, ruihtheihthil bakah tuai leh patil inlar thin tihrem tuma an hmalakna ‘Joint Operation’ tia an vuahah chuan tuai leh patila insiam chawp eng emaw zat an man tawh a. Heng zinga a tam zawk mah chu zu leh mipat hmeichhiatna lama inhmang mai ni lovin, ruihtheihthil chi hrang hrang zuar te, damdawi zuar atanga an ‘mawng’ thlenga lo zuar duh tawk te thlengin an awm a ni. Hengte hian rin loh tak takin tlangval tha pui pui leh mi pasalte pawh mawng lamah mipat hmeichhiatna an hmanpui ve thei mai zel niin an zinga pakhat chuan a sawi.
 
Tuai leh tun hnai maia Mizoram-a lo lang chauh a ni lo. Kum zabi 18-na tawp lam (1770-90 vel) khan Mizote zingah tuai an lo awm tawh! Chuaungo khua, Saihmar khaw lalpa Lalkanglova kha tuai a ni a, tuibur zu-a pawnfen a fêng thin chu Phulpui-a chêng Palianho chuan hlain an lo deusawh hle tawh a ni (Hrangthiauva. Mizo History). Hei hi Mizo history-a tuai lanna hmasa ber a ni awm e.

British hovin Mizoram an awpa Bawrhsapte’n ro an rel lai khan, tuai awm an khap nghal a. ‘Tuai khawfang’ awm thinin chungho chuan khaw tin an hrût kual a, mi thawh sa eiin an tei kual a, bawrhsapin khapin a hnuaia mi ang hian order a chhuah nghal vat a ni.

Order No. of 1909.10
In future all Tuais who are clearly of the male sex are to abandon wearing women’s clothes and are to live as men, all will pay revenue and do cooly work...

Tun hnaiah tuai leh patil chungchang hi kan ramah kan hre larin kan buaipui chho ta viau a; thenkhat, an pian tirh ata he lam kawng hawi ta tlat an awm laiin thenkhat erawh chu an taksa a puitlin uaih tawh  hnua rawn tuai/patil ta mai te, intihhmuh vang ringawt leh mite’n an  chhaih/koh thin dan avanga ‘pangngai lo‘ chho tate an ni deuh ber. Mizo mipuite hian eng ang chiahin nge tun dinhmunah heng mite hi kan society-in kan lo dawnsawn a, kan lo pawm dan, tihah pawh ngaihdan a inang lo nuai thei ang.

Central YMA General Secretary Pu Vanlalruata chuan, “Pianpui ni lo (tuai original ni lo) ti mai ila, intituai leh patil chawpho, nasa satliah mai ni lo rapthlak taka incheia khawlai lun laia inpho lang ngam pha tawh chinho hi  chu tawngka nem deuha hneh an harsat viau laiin khauh deuh taka enkawl chuan an sim thei tih a chiang,” tiin a sawi a, “YMA-in Home leh Centre thenkhat enkawl tura tuai leh patil kan dah luh hote hi uluk leh khauh taka dimdawi lutuk lo va, a bikin tuaite an enkawl kan hmuh atangte hian enkawl that theih an ni tih a lang chiang viauah ka ngai,” tiin ZORAM TODAY zawhna chhangin a sawi.

Mizo Hmeichhe Insuihkhawm Pawl (MHIP) pawhin tun hnaia tuai leh patil ngampa taka an rawn pung chho hi an vei hle a, September ni 15-a MHIP general headquarters meeting chuan hemi chungchangah NGO dangte nena hma lakho an rel nghe nghe. MHIP President Pi Lalthlamuani chuan, “Hetiang tirem tur chuan naupan lai atanga chhungkuaah inenkawlna tha leh dik hmanga nu leh pate’n kan fate kan enkawl a pawimawh khawp mai. MHIP-in tuai leh patil tirem zawnga hma kan lak dawn  avang hian anni (tuai leh patil) hian min en dan dang lo se, hmusit zawng leh diriam lam ni lova nunphung pangngai an zawh leh theihna turin hmangaihna leh lainatna nen an tana tha tur zawkin hma kan la dawn ani tih min hriatsak se kan duh a. An tan tawngtaina nen theihtawp kan chhuah dawn a ni,’’ tiin ZORAM TODAY a hrilh a, mithiamte nena inrawn tlangin hemi kawngah hian seminar emaw, workshop emaw neih thuai an tum thu a sawi bawk.

MZP President Lalhmachhuana chuan, “Pathian-in mihring a siamin mipa leh hmeichhiaah a siam a, mipa chu ‘mipa’ nihna tilang chhuak a, mipa ang taka awma kawppui atana hmeichhia nei tur a nih thu leh, hmeichhia pawhin chutiang chiah chuan ‘nu’ taka awma kawppui atan mipa ngei neih tur a nih thu, thudik awm sa hi chhungkua atanga inzirtir leh, kohhran leh khawtlangah pawh kan sawi tam a ngai khawp mai. Tuai leh patil hi khawtlang leh mipuiin kan pawm lo a ni tih hi nasa  taka kan lan chhuahtir a tul ka ti hle,’’ tiin a sawi bawk.

MSU President P.C. Lalrinhlua chuan, “Tuai leh patil hi, mahni pianken ni lo anga awmna a ni a, min siamtuin mipa leh mipa ni turin min siam a, chutiang ni lova awmte hi pawm theih loh hulhualah ka ngai,” tiin a sawi a. Chutih rualin, pianken hrim hrim an awm a rin thu leh an chungchang chu a sawi phak a nih loh thu a sawi a, chutiang ni lo chu rilru piangsuala a ngaih thu a sawi bawk a ni.
 
Hetih lai hian tuai kan tihte ngaihdan erawh a hrang hle thung. Tuai pakhat, zirna lama tawng sang tak chuan ZORAM TODAY zawhna chhangin, “Tlema khawsa thei deuh te, pangpar khawi thiam emaw, beautician thiam takte chu mi tam zawk chuan kan ngaisang emaw tih mai turin kan zahpui chuang lo va, tuai rau rauvah a rethei leh dinhmun harsa zawkte hi an ngaimawh mai mai chauh zawkah ka ngai,” tiin a sawi a, chhungte emaw, khawtlang zah vanga mahni rilru ni lo pui pua awm lui hram hram an tam hle nia a hriat thu a sawi bawk.

Tuai pakhat, mithiam tak chuan NGO hmalak tum dan chu sawiselin, “Pathian-in duh taka a siam theuh theuh, kan inang lo hle. Hetiang dinhmuna ding tura min siamtu hi min hmusittute hi an ni. Chutiang ni lo se tun dinhmun hi ka thlen ka ring lo,” tiin a sawi phiar phiar mai! Chu mai pawh duhtawk lovin, “Tuai zawng zawng hi kan mawngkua a hur vek kher lo! Vanram ka kai hunah chuan min hmusittute hi ka nuih khawp ang. Tuai hi Pathian malsawmnaah ka ngai,” tiin a sawi bawk.

Tuai pakhat, dai zau ve tak pakhat pawhin, “Mizo tuai zawng zawng hi ‘Pherh’ an ni vek lo. Thenkhatin khaihlum hial an duh te a nih chuan khaihlum chiah sela, Aizawl khawpui hi a function tawh lo vang. Chung mite chu Aizawl nu hausa pui puite hian an ngei ngawt ang,” a ti ve bawk. A thu sawi dan hmangah chuan, heng tuai leh patilte leh Aizawl nu hausa thenkhat chuan inzawmna ‘eng emaw tak’ an nei tih a tilang a ni.

Mizoram University-a Psychology Department Professor Zokaitluangi chuan tuai leh patil chungchanga ZORAM TODAY zawhna chhangin, “Tuai leh patil awmna chhan hi kawng hrang hrangin a awm thei a; pian tirh atanga tuai/patil rilru ang pu nghal hi sangkhatah pakhat emaw pahnih vel bak an ni lo vang. A tam zawk hi chu mipain an tih ang tih ve theih loh vanga hmeichhe rilru pu te, mipa tih thin ang thil hrang hrang ti ve theia inhriatna neih avanga ‘pa’ ta tlat te an awm a, a tam ber hi chu chhungkuaah an naupan lai atanga nu leh pate’n fate enkawl kawnga an inthlahdah vang a ni deuh ber ang,’’ a ti.

Mi tam tak chuan, Psychologist-te’n ‘naupang hrem loh tur, corporal punishment pawh pek loh tur’ an ti ringawt a. Mihring chu kan mizia azira enkawl thiam ngai tak tak vek kan ni a; a then chu vuaka sim mai thei an awm laiin thenkhat chu vuak mai pawh ni lo hremna hrang hrang pek pawh a sim duh chuang lo an awm bawk. Chutih rualin tawngkam thlum leh han fak zeuha an mizia siamtha nghal mai an awm bawk,” tiin Professor Zokaitluangi a sawi a ni. Tun dinhmunah tuai leh patilte hi an zalen viau rualin, tuaite hian endawng leh hmuhsit an hlawh viau a, chuti chung chuan tuai, mahni nihna zahpui lo hi an pung zel a ni. 

Comments

  1. A tha khawp mai. Hnialna tur zawng zawng in rawn intlawh khalhsa vek a! :D Mahse thil pakhat ka lo notice daih zawk a chu..news ziah dan kalphung hi a ni. 5W's & 1H technique te leh Inverted pyramid style te hi lo 'google' ve teh u khai! Zoram tan hna inla thawk dawn zel si a!

    ReplyDelete

Post a Comment

Popular Posts

Mizoram-ah Chanakya IAS Academy

ZORAM TODAY | September 1-14, 2015 -  Lalremruata Chhangte Mizo thalaite’n UPSC leh MPSC  exam hrang hrang hmachhawn tumin theihtawp an chhuah a, tun hnaiah exam tum zirlaite’n coaching class kal an intihhmuh nasa a, thil intihhmuhah chuan a tha lam tak ni pawhin a lang. Kan ramah sawrkar hna nghet leh tha thawh tur a vàn avangin heti lamah pawh hian kan thalaite an kal na ta niin a hmuh theih. Hmanah chuan Mizorama coaching class mumal taka kalna awm hmasa ber pawl chu Study Forum, Chanmari, Aizawl ami hi a ni awm e. Tunah pawh hian pangngai takin a la kal zel a, zirlai chher chhuah pawh an ngah tawh viau a ni. Kum 2009-2011 chhung khan Mizoram Youth Commission (MYC) kaltlangin Lord Krishna Mission (IAS Academy) chu chah chhuah a lo ni tawh a, hemi tum hian sawrkarin cheng nuai 33 lai a sêng nghe nghe a, thalai thahnem takin an chhawr tangkai em em a ni. Sawrkar sum harsatna avangin he academy hi kalpui zel theih a ni ta lo. Chumi hnuah Aizawl-ah mimalin co...

Zopa technology a sang lua e!

ZORAM TODAY | March 1-14, 2016 Mizote eizawnna pui ber chu lo neih a ni tih kan hre theuh awm e. Ram mipui za zela sawmsarih bawr vel lai hi kut hnathawka eizawng kan ni a, chung zinga a tam zawk chuan tlangram lo neih (Shifting cultivation) kan la buaipui bawk. Pi leh pu hun lai ata tawh tun thlengin lo nei tura pawimawh hmasa ber lo vah leh hlo thlawh nikhuaa hman tur chempui leh tuthlawh bak kan la nei meuh lo. A nachang hre deuhin chemkawm/kawi an hman tawk a. Hmasawnna hmuh tur a vang hle.  Pu HV Lalzuimawia, Salem veng chuan loneitute tha sên leh thawh chhuah inmil lohzia hriain kum 2004 chho vel atangin hmanraw tangkai tur khawl siam a buaipui ngat ngat a, tunah chuan a hlawhtlinna phochhuah theihin a awm ta. Kum eng emaw zat a lo buaipui tawh dan chanchin hi a ngaihnawm a, zir tham a tling takzet. Zoram Today chuan a chênna inah kan zu tlawh a... Aizawl Venghnuaia pianga seilian, Pu Zuia hian khawvel mi ropui tam takte ang bawkin zirna lamah chhuan tur a nei lo va, paw...

'Game Changers of the Decade' te zinga thlan Mizo tlangval chu

ZORAM TODAY | September 1-14, 2015 Vanlalruatkima Hrahsel (@Mizohican & Sandman) hi Aizawl Chaltlang veng-a Pu V.L. Rema fapa niin pawl 3 a nih atangin Mizoram pawnah lehkha a zir a, St. Thomas Boys School, Calcutta-a a zir hnuah Montfort School, Tamil Nadu lamah a insawn leh a. School a zir zawh hnuah PSG Tech Coimbatore-ah Computer Science Engineering zir lehin, a zawh hnuah CAT coaching class a kal a, CAT exam a pek hnuin IIM-Bangalore-ah a lut leh a ni. IIM-Bangalore 2nd year a zir kumin UPSC coaching class a kal tan a ni. Chumi hnuah a tuina lam advertising-ah a chhungte phalna ngeia thawkin, Webchutney-ah a lut a, tun thleng hian a eizawnna lamah a la kal tluang zel a ni. Amah Vanlalruatkima Hrahsel chu! National Games Developer Conference, Pune, 2014 Kum tam tak India rama Digital Advertising Agency changtlung berte zing ami ‘Webchutney’-a a thawh hnuin a thiante nen mobile games development company an din a, a hmingah ‘FITH Media’ tih an vuah. Mobil...

Mobile phone i tlo zawk nan

ZORAM TODAY | September 15-5 October, 2015 Tunlaiah mobile phone tel lovin kan awm hleithei tawh lo a ni ber a. Mobile phone changkang tak tak a lo chhuak a, smartphone chi hrang hrangah application changkang leh tunlai ber ber kan dah ta rup mai. Kan nitin nuna a pawimawh tawh em avangin, mobile phone hi a tangkai a, engtin nge hmang ila a daih rei ang le? Mobile phone reng reng battery hmang a nih vek avangin battery chungchang han sawi hmasa ila. Mobile phone battery hi chi hrang hrang awm mah se, tunlaiah chuan Li-Ion hi hman lar ber a ni. He battery hi a thar lei zawh hlimah, a tlangpuiin darkar 4-5 chhung charge ngei ngei tur a ni. Hman vat kan duh thin avangin a thar tirha a charge mamawh zat pawh charge hman lovin kan khawih thin a, hei hian battery a titlo lo. Battery leh phone insîkna hi thlatin vawi khat tal tihfai ziah a tha hle. Charge pawh hi duh hun hunah charge tur a ni lo. A battery a zawh hma deuh, 9% vel a la awm lai hian charge chauh tur a ni a, battery e...

Scientist sang rual hmaa paper present-tu Krista Roluahpuia

ZORAM TODAY | October 20-2 November, 2015 International Conference lian, professor leh scientist a sang tel inhmuhkhawmna, September ni 15-18, 2015-a neih EMRS Fall Meeting 2015, Warsaw University of Technology, Warsaw-ah Mizo tlangval pakhat chuan paper pahnih a zu present a. Chu tlangval chu a chanchin kan chhiar tur Krista Roluahpuia, Pu K. Liannawla fapa, Mualbu (L), Lawngtlai District mi a ni.   A paper pakhat zawkah chuan Ge1-xSnx quantum heterostructure chhunga atom inremkhawm dan a zir chian chu a present a. Molecular Beam Epitaxy hmanga quantum heterostructure nei tura atom an remkhawm dan te, tin, a bik takin temperature hniam lutuk atom an rem avanga thil lo danglam bik dan te leh Atom te chu tha chakna, entirnan lumna hmanga tha an pekin engtin nge an lo danglam tih a zirchianna chu a zu present a ni. Pakhat zawkah chuan Ge1-xSnx chu quantum well anga siamin a chhah zawng chu de Broglie wavelength (kan hriatthiam theih nan electron wavelength a ni ber mai) an...